Ekonomi

Durgunluk « Kavramlar

Bir ekonomi, durgunluk içinde bulundu?unda, toplam arz-toplam talep dengesindeki bozukluk, arza oranla talep eksikli?i ?eklinde ortaya ç?kmakta, di?er bir deyi?le, toplam talep yetersizli?inden meydana gelen bir toplam arz-toplam talep dengesizli?i söz konusu olmaktad?r.

Bu durumda milli gelir, eksik istihdam düzeyinde gerçekle?ecek, i?sizlik artacak mal ve faktör fiyatlar?nda genel bir dü?me e?ilimi gözlemlenecektir. Buna göre, bir ekonomide durgunlukla mücadele program?n?n, toplam talepteki yetersizlikleri giderme ve efektif talep düzeyini yükseltme amac?na yönelmesi gerekmektedir. Bu nedenle de maliye politikas? yoluyla durgunlukla mücadele etmek için kamu harcamalar?n?n art?r?lmas? ve/veya vergilerin azalt?lmas? yolu seçilmektedir.

Kamu Harcamalar? Politikas?

Ekonominin toplam talep düzeyindeki yetersizlikleri gidermek amac?yla, vergi gelirleri, eski düzeyinde b?rak?larak kamu harcamalar? art?r?labilir. Bu durumda bir bütçe aç???n?n meydana gelece?i ve toplam talepte net bir art?? yarat?lm?? olaca?? aç?kt?r.

Durgunlukla mücadelede kamu harcamalar? politikas?, ekonominin tam çal??ma düzeyinde dengeye kavu?abilmesi için özel harcamalardaki yetersizliklerin, kamu harcamalar? ile giderilmesi sonucunu do?urmaktad?r. Bu tür politika ile milli gelir düzeyinin dü?mesi önlenmi?, özel sektör harcamalar?n?n azalmas?na engel olunmu? ve ekonomideki daralt?c? güçler ortadan kald?r?lmaya çal???larak, yeniden geni?leme süreci içine sokulmu? olacakt?r.

Mal ve Hizmet Al?m?na Yönelen Kamu Harcamalar?

Yat?r?m harcamalar?n?n ve cari harcamalar?n ekonomi üzerindeki etkisi ayn?d?r. Bunlarda yap?lacak bir art???n, toplam talebi do?rudan etkiledi?i için, ekonomi üzerindeki geni?letici etkisi, transfer harcamalar?n?n geni?letici etkisinden daha etkili ve daha kesin olacakt?r.

Kamu Transfer Harcamalar?

Ki?ilere yap?lmas? halinde, firmalara yap?lmas?ndan daha etkili olmaktad?r. Transfer harcamalar?, harcama e?ilimleri yüksek ki?ilere yap?l?yorsa, hem durgunlukla mücadele aç?s?ndan hem de gelir da??l?m?nda e?itli?in sa?lanmas? aç?s?ndan etkin bir çözüm olacakt?r.

Ekonomik durgunluk dönemlerinde milli gelirin tam istihdam düzeyine yükseltilmesi ve i?sizli?in giderilmesi için, kamu harcamalar?n?n özellikle yat?r?m harcamalar?n?n ve marjinal tüketim e?ilimleri yüksek, dü?ük gelirli gruplara yap?lan transfer harcamalar?n?n art?r?lmas? gerekir.

Kamu Gelirleri Politikas?

Durgunlukla mücadelede, kamu harcamalar?n? ayn? düzeyde b?rakarak vergileri azaltma yoluna gidilebilmektedir. Bu durumda da yine bir bütçe aç??? yarat?laca?? ve bu aç???n di?er bir kamu geliri türü olan borçlanma ile kapat?labilece?i aç?kt?r.

Vergi Politikas?

Durgunluk dönemlerinde kamu harcamalar? politikas?n?n amac?, ekonomide özel harcamalardaki yetersizli?i telafi etmek oldu?u halde, vergi indirimlerinin amac?, kullan?labilir ki?isel gelirleri art?rmak suretiyle özel tüketim ve yat?r?m harcamalar?nda bir art?? sa?lamakt?r. Bu yolla ekonomik hayattaki daralman?n önlenmesi ve geni?lemenin sa?lanmas? planlanmaktad?r.

Durgunlukla mücadelede vergi indirim politikas?n?n etkinli?i için verginin konusunun geni? olmas? gerekir. Böylece indirimlerden daha çok ki?i yararlanabilecek, kullan?labilir gelirleri artacak, böylece tüketim ve yat?r?m mallar?na olan talebin artmas? sa?lanacakt?r.

Ki?isel gelir vergileri ile gider vergileri, bu aç?dan etkin vergilerdir. Servet vergileri ise bu anlamda elveri?li bir vergi türü de?ildir. Durgunlukla mücadelede, kamu harcamalar?n? art?rmak, vergileri indirmekten daha etkilidir.

Borçlanma Politikas?

Kamu harcamalar?n?n art?r?lmas? ve/veya vergilerin indirilmesiyle bütçede meydana gelecek aç???n kapat?lmas?, borçlanma ile olacakt?r. Ancak durgunluk dönemlerinde borç yönetimi ile ekonomideki sorunlar?n çözümü, enflasyonist dönemlere oranla daha kolay olmaktad?r. Çünkü, durgunluk dönemlerinde, ekonomide büyük ölçüde kullan?lmayan fonlar bulunmaktad?r. E?er devlet borçlanma yoluyla bu fonlar? toplar ve ekonomik hayat?n canlanmas? için kullanabilirse, ekonomideki daralmay? önleyebilecektir.

Durgunluk dönemlerinde de borçlanman?n kimden yap?laca?? önemli bir konudur. Durgunlukla mücadelede ba?ar?l? olabilmek için borçlanman?n, ekonomide özel harcamalar üzerinde en az etki meydana getirecek ?ekilde yani toplam talebi en az azalt?c? ?ekilde gerçekle?tirilmesi gerekmektedir.

Ki?ilerden Borçlanma

E?er ki?iler, devlete borç verdikleri paray? kullanmayarak, at?l tuttuklar? fonlardan kar??l?yorlarsa toplam talepte bir azalma olmayacak, aksine devlet, bu paray? kulland?kça toplam talepte net art??lar sa?lanacakt?r.

Ancak devlete borç verilen fonlar, ki?ilerin yat?r?m ve tüketim harcamalar?n? k?smalar? yoluyla kar??lan?yorsa, ba?lang?çta toplam talep azalm?? olacak, elde edilen bu fonlar?n devletçe harcanmas?, tekrar ekonomiye sokulmas?yla toplam talep, yine borçlanmadan önceki düzeye gelecek ama harcamay? yapan kesim de?i?mi? olacakt?r. Sonuçta, ekonominin toplam talebinde bir de?i?iklik meydana gelmemi? olacakt?r.

Ticari Bankalardan Borçlanma

Ticari bankalar?n portföylerinde, kullan?lmayarak, at?l tutulan fonlar?n borçlan?lmas? ve bunlar?n devlet taraf?ndan ekonomiye aktar?lmas?yla geni?letici bir etki yarataca?? aç?kt?r.

Ticari bankalar?n at?l fonlar?ndan de?il de özel ki?i ve firmalara sa?lanan kredilerden borçlan?yorsa, bunun talebi art?r?c?, ekonomiyi geni?letici etkisi daha az olacakt?r.

Merkez Bankas?'ndan Borçlan?lmas?

Bütçe aç???n?n Merkez Bankas?'ndan borçlan?larak finanse edilmesi durumunda, toplam talep üzerinde hiçbir azalt?c? etki meydana gelmeyecektir. Çünkü, kamu harcamalar?, para arz? art?r?larak kar??lanmaktad?r. Bu nedenle durgunluk dönemlerinde bütçe aç???n? finanse etmenin en etkin yolu Merkez Bankas?'ndan borçlanmakt?r.

Durgunluk dönemlerinde, k?sa vadeli borçlanmalar tercih edilmelidir. Geni?letici maliye politikas?, politikac?lar aç?s?ndan çok cazip oldu?u için uygulama ?ans? çok yüksektir. Ancak böyle bir politikan?n ekonomiyi, enflasyonist sürece sokma tehlikesi söz konusu oldu?undan iyi planlanmas? gerekir.

Devlet Bütçesi « Kavramlar

Normal devlet gelirlerinin toplam devlet harcamalar?na e?it olmas? demektir. Maliye biliminde uzun y?llar ba?l? ba??na bir amaç olarak benimsenen bütçe dengesinin sa?lanmas?, daha sonra konjonktürel bütçe kavram?n?n geli?tirilmesi ile eski önemini kaybetmi?tir.

Ekonomik dengenin korunmas? için, klasik anlamda bütçe dengesinden vazgeçilebilece?i dü?üncesi a??rl?k kazanm??t?r. Ekonomik istikrar? sa?layabilmek için bütçeden yararlan?l?rken, depresyon y?llar?nda bütçenin aç?k vermesi, enflasyon y?llar?nda ise bir fazlayla kapanmas? ile konjonktür devresi sonunda dengenin sa?lanmas? istenmektedir. Ancak, klasik maliye teorisinin savundu?u bütçe denkli?i ilkesinin do?rulu?una, kamuoyunda ve politikac?lar aras?nda bugün de genellikle inan?lmaktad?r.

Karma ekonomilerde, hassas bir denge olan kamu ve özel sektör aras?ndaki dengeyi sa?lamakta, bütçe denkli?i bir araç olarak görülmektedir. Bütçe dengesi sa?lanarak kamu harcamalar? art???n?n önlenebilece?i ileri sürülmektedir.

Ödemeler Bilançosu « Kavramlar

Ödemeler bilançosu ana ülkede yerle?ik gerçek ki?i, i?letme veya kurumlar?n yabanc? ülkelerle yürüttükleri ekonomik i?lemlerin sistematik olarak tutulan kay?tlar?d?r. Ba?ka bir ifadeyle bir ülkenin belirli bir dönemde d?? alemden sa?lad??? gelirlerle, d?? aleme yapt??? ödemelerin (kaçakç?l?k niteli?inde olmayan döviz gelirlerinin ve döviz harcamalar?n?n) yer ald??? bir tablodur.

Uluslararas? ekonomik i?lemlerin içine mal ve hizmetlerle birlikte üretim faktörleri üzerindeki i?lemler de girer. Buna göre, s?n?r ötesi mal ve hizmet ticareti veya üretimi, ülkeler aras? k?sa ve uzun süreli mali sermaye ve dolays?z sermaye yat?r?mlar?, uluslar aras? i?gücü hareketleri ile teknoloji transferleri de bu tan?m?n kapsam?na girer.

Uluslararas? i?lemlerin sonucunda ülkeye ya da ülkeden d??ar?ya ödeme ak?mlar? gerçekle?ir. Ancak baz? ekonomik i?lemler ödemeler bilançosuna kaydedilmekle birlikte herhangi bir ödeme ak?m? do?urmazlar. Örnek olarak mal?n mal ile de?i?imine dayal? ticaret (takas veya kliring); yat?r?m mal?, teknoloji yönetim bilgisi ?eklindeki yabanc? sermaye, ba??? veya hibe ?eklindeki kar??l?ks?z transferler verilebilir.

Ödemeler bilançosunun ana kalemleri

Temel hesap gruplar? Cari i?lemler hesab?, sermaye hesab? ve resmi rezervler hesab?d?r.

1- Cari i?lemler hesab?: Ülkenin uluslar aras? ekonomik i?lemlerinden çok önemli bir grubu cari i?lemler hesab?na kaydedilir. Bir ülkenin ihraç etti?i ve ithal etti?i mal ve hizmet miktar?n? gösterir. Alt kalemleri ?unlard?r:

a) Mal ticareti: D?? ekonomik ili?kilerde en önemli yeri tutan i?lemler mal ithalat ve ihracat?d?r. Mal ihracat? ile mal ithalat? aras?ndaki farka d?? ticaret dengesi denir. D?? ticaret dengesi öneminden dolay? ödemeler dengesi ile kar??t?r?labilmektedir. Ödemeler dengesi ülkenin d?? alemle olan gelir - gider ili?kisini gösterirken d?? ticaret dengesi ihracat ile ithalat aras?ndaki fark? ifade eder.

b) Hizmet ticareti: Görünmeyen ticaret de denilir. Ülkenin hizmet al?m - sat?m?n? gösterir. Bu tip ödemelere örnek olarak d?? turizm, uluslar aras? banka ve sigortalar?n komisyon veya primleri, yabanc? yat?r?mlar? kar ve faiz transferleri royaltyler, leasing bedelleri, yabanc? dan??manl?k ve mühendislik hizmetleri verilebilir. Yabanc? yat?r?m kar ve faiz transferleri hizmet niteli?inde olmamas?na ra?men sermaye hizmetlerini kullanman?n bedeli olarak dü?ünülmü?tür ve hizmet ticareti k?sm?nda incelenmektedir.

c) Kar??l?ks?z transferler: Ba??? niteli?indeki i?lemlerdir, bir ödeme gerektirmezler. Türkiye için bu gruptaki en önemli kalemlerden biri yurtd???nda çal??an i?çi gelirleridir (workers' remittances). Bunlar önceleri ihraç edilen emek kar??l??? olarak dü?ünülerek hizmetler bilançosuna kaydediliyordu. Ancak daha sonralar? bu uygulama de?i?tirilmi? tek yanl? transferler içine al?nm??lard?r. Bunun nedeni yurtd???ndaki i?çilerimizin uzun y?llardan beri o ülkelerde bulunmalar? dolay?s?yla o ülkelerde yerle?ik ki?iler gibi dü?ünülmeye ba?lanm??t?r.

Cari i?lemler bilançosuna kaydedilen alacaklar ve borçlar toplam? birbirine e?it de?ilse cari i?lemler aç??? ya da fazlas?ndan söz edilir.

2- Sermaye hesab?: Ülkenin d?? alemle yapt??? her türlü mali sermaye ve dolays?z sermaye yat?r?mlar?, ödemeler bilançosunun sermaye hesab? bölümüne kaydedilir. Alt bölümleri a?a??dad?r:

a) Uzun vadeli sermaye hareketleri: Dolays?z yabanc? sermaye yat?r?mlar? (ba?ka bir ülkede fabrika kurulmas?, ortak firma tesisi gibi) ile s?n?r ötesi tahvil ve hisse senedi al?m sat?mlar? (portfolyo yat?r?mlar?) uzun vadeli sermaye i?lemleri aras?nda yer al?r. Resmi kurulu?larca yabanc? ülkelerden veya uluslar aras? finansman kurulu?lar?ndan sa?lanan proje ve program kredileri de bu gruba girer.

b) K?sa vadeli sermaye hareketleri: Süresi genellikle 1 y?ldan az olan sermaye giri? - ç?k??lar?d?r. D?? ticaretin finansman?na yönelik krediler ile ülkeler aras?nda faiz farkl?l?klar?ndan ve döviz kuru de?i?melerinden yararlanmak (arbitraj yapmak) amac?na yönelik sermaye hareketleridir. Söz konusu sermaye kur ve faiz de?i?melerine kar?? çok duyarl? olup kolayca bir ülkeden di?erine hareket edebilmektedir. O yüzden bunlara s?cak para (hot money) fonlar? da denir.

Tekrar hat?rlatmak gerekir ki sermaye hareketleri sonucunda olu?an faiz ve kar paylar? sermaye hesab?nda de?il cari i?lemler hesab?nda hizmet ticaretinin alt?ndaki faiz kaleminde incelenir. Sermaye hareketleri ile cari i?lemler hesab? aras?ndaki di?er ili?ki ise sermaye hareketleri ile cari i?lemler dengesi aras?ndad?r. Bir ülkenin cari i?lemler dengesi aç?k veriyorsa, bu aç?k genellikle sermaye giri?leriyle kapat?l?r. Yabanc? ülkelerden kredi al?nmaya çal???ld??? gibi yabanc? sermaye de te?vik edilir. Cari i?lemler bilançosu ile sermaye hesab? birbirini dengeleyemez ise bir aç?k veya fazla ortaya ç?kar.

Ödemeler bilançosundaki cari i?lemler ile sermaye hareketleri dengeleri birlikte göz önüne al?nd???nda, bunlar ekonominin genel dengesini olu?turur. E?er ekonominin genel dengesinde bir aç?k ya da fazla söz konusu ise bu fark rezerv hareketleri hesab?yla denkle?tirilir.

3- Rezerv hareketleri (Resmi rezerv de?i?meleri) hesab?: Resmi rezervler gerekti?inde kullan?lmak üzere merkez bankas? taraf?ndan tutulan uluslar aras? ödeme araçlar?d?r. Merkez bankas? bu araçlar? döviz piyasas?na müdahale etme amac?yla kullan?r. Merkez bankas?n?n müdahale nedeni ekonomide cari i?lemler ile sermaye i?lemlerinin sonucunda ortaya ç?kan dengesizlikleri düzeltmektir. Bir ülkenin uluslar aras? rezervleri alt?n, döviz ve özel çekme haklar?d?r (SDR).

Resmi rezervlerin de?i?imini ?öyle aç?klayabiliriz: E?er ülkenin döviz gelirleri döviz giderlerini kar??layam?yorsa o takdirde döviz kurlar? yükselmeye ba?lar. Çünkü ödeme yapabilmek için döviz talebi artm??t?r. Tersine döviz arz?n?n döviz talebini a?t??? durumda ise kurlarda dü?me e?ilimi görülür. E?er merkez bankas? kur istikrar?n? sa?lamak istiyorsa döviz piyasas?na müdahale etmek zorunda kal?r. Döviz talep fazlas? durumunda piyasaya döviz satar, arz fazlas? durumunda da piyasadan döviz sat?n al?r. Bunlar resmi rezervlerin de?i?mesine neden olur. Piyasaya döviz sat?ld???nda rezervler azal?r, piyasadan döviz ald???nda ise rezervleri artar.

Ödemeler bilançosundaki i?lemlerden bir k?sm? otonom nitelikte, di?er bir k?sm? ise denkle?tirici niteliktedir. Ödemeler dengesinde bir aç?k veya fazla do?uran i?lemler otonom niteliktedir. Bunlar cari i?lemler hesab? ile sermaye hareketleri hesab?d?r. Denkle?tirici i?lemler ise otonom i?lemlerden kaynaklanan dengesizlikleri telafi eder. Bu itibar ile resmi rezerv de?i?meleri denkle?tirici i?lem niteli?indedir.

4- Net hata ve noksan (istatistiksel farklar) hesab?: Bu hesap tek bir kalemdir ve denge sa?lamak için kullan?l?r. Dengenin gerçekle?tirilememe nedenleri aras?nda ithalat ve ihracat ile ilgili yanl?? bilgiler, kaçakç?l?k, eksik bilgiler, unutmalar, mallar?n ülkeye giri? ç?k???n?n farkl? bilanço dönemlerine rastlamas? vb say?labilir.