Ekonomi

Amerikan Borsalar?n?n ??leyi?i « Dünya Ekonomisi

Sürümde binlerce hisse senedi bulunmas?na kar??n bunlar aras?nda en büyük, en iyi tan?nm?? ve en çok al?m-sat?m gören ?irketlerin hisse senetleri genelde New York Menkul K?ymetler Borsas?'na (New York Stock Exchange - NYSE) kay?tl?d?r. Borsa'n?n geçmi?i bir gurup arac?n?n New York kentinde Wall Street'teki (Wall Soka??) bir ç?nar a?ac?n?n alt?nda toplan?p hisse senetlerinin nas?l al?n?p sat?laca??na ili?kin belirli kurallar saptad?klar? 1792 y?l?na kadar uzan?r.

1990'lar?n sonlar?na gelindi?inde NYSE'de 3.600 de?i?ik hisse senedi kay?tl?yd?. NYSE'de 1.366 üye ya da arac? ?irket taraf?ndan büyük paralar ödenerek sat?n al?nan ve bireyler ad?na hisse senedi al?p satmak için kullan?lan "yer" vard?r. Borsa ile arac? ?irketler aras?nda ileti?im elektronik olarak yap?l?r. Fiyatlar? bildirebilmek ve sipari?leri alabilmek için 200 mil (yakla??k 320 kilometre) fiber-optik kablo dö?enmesi ve 8.000 telefon ba?lant?s? kurulmas? gerekmi?tir.

Hisse senetleri nas?l al?n?p sat?l?r?

Sözgelimi California'da bir ö?retmen deniza??r? geziye ç?kmak istesin. Gezi giderlerini kar??lamak için elindeki 100 adet General Motors hisse senedini satmaya karar verir. Mü?terisi oldu?u arac?y? arar ve senetlerini en k?sa sürede en iyi fiyattan satmas?n? ister. Ayn? gün Florida'daki bir mühendis, biriktirdi?i paray? 100 adet General Motors hisse senedi almak için kullanmay? dü?ünür ve kendi arac?s?n? aray?p piyasadaki fiyattan 100 senet "sat?n alma"s? için emir verir. Her iki arac? bu emirleri NYSE'deki temsilcilerine ileterek gerekli pazarl??a ba?lamalar?n? isterler. Tüm bunlar bir dakikadan daha k?sa bir zaman içinde gerçekle?ir.

Sonuçta ö?retmen paras?n? mühendis de hisse senetlerini al?r ve arac?lar?na gereken komisyonu öderler. Söz konusu i?lem borsadaki di?er i?lemler gibi aç?kça yap?l?r ve sonuçlar ülkedeki her bir borsa kurulu?una elektronik ortamda duyurulur.

Bu süreçte ya?amsal bir rol oynayan borsa "uzmanlar?" al?m ve sat?m emirlerini ustaca uyu?turup piyasan?n düzenli bir biçimde i?lemesini sa?larlar. Yeterli al?c? ya da sat?c? bulunmad??? durumlarda gerekirse uzmanlar kendileri de hisse senedi al?r ya da satarlar.

Enerji endüstrisine ili?kin çok say?da hisse senedinin kay?l? bulundu?u ve daha küçük bir kurulu? olan Amerikan Menkul K?ymetler Borsas? da Wall Soka?? bölgesindedir ve a?a?? yukar? NYSE gibi çal???r. Di?er baz? büyük ABD kentlerinde de daha küçük bölgesel menkul k?ymetler borsalar? vard?r.

En yo?un hisse senedi al??veri?i Hisse Senedi Al?m-Sat?mc?lar? Otomatikle?tirilmi? Fiyat Ulusal Derne?i (National Association of Securities Dealers Automated Quotation - NASDAQ) sistemi çerçevesinde yap?l?r. Tezgah üstü borsas? denilen ve yakla??k 5.240 de?i?ik hisse senedinin al?m-sat?m?n? düzenleyen bu kurulu? belirli bir mekanda faaliyet göstermez; hisse senedi ve bono al?m-sat?mc?lar?n?n olu?turduklar? bir elektronik ileti?im a??d?r.

Tezgah üstü i?lemleri denetleyen Hisse Senedi Arac?lar? Ulusal Derne?i yasa d??? çal??t??? ya da borçlar?n? ödeyemez duruma geldi?i anla??lan ?irketleri ya da arac?lar? sistemden uzakla?t?rma yetkisine sahiptir. Bahis konusu piyasada i?lem gören hisse senetlerinin ço?u daha küçük ve daha istikrars?z ?irketlere ait oldu?u için NASDAQ di?er iki büyük borsadan daha riskli bir piyasa olarak bilinir. Buna kar??l?k yat?r?mc?lara pek çok f?rsat sunar. 1990'larda h?zla büyüyen ileri teknoloji hisse senetlerinin ço?unlu?u NASDAQ'ta i?lem görmü?tür.

B?R YATIRIMCILAR ÜLKES?

Menkul k?ymetler borsalar?nda e?i görülmemi? bir yükselmeye hisse senedi sahibi olmaktaki kolayl?k da eklenince bireyler 1990'larda borsalarda büyük ölçüde i?lem yapmaya ba?lad?lar. New York Borsas?'nda ya da di?er ad?yla "Büyük Tabela"da 1980'de bir y?lda 11,4 milyar hisse el de?i?tirmi?ken bu say? 1998'de 169 milyar oldu. 1989-1995 y?llar? aras?nda ABD'de do?rudan do?ruya ya da emeklilik fonlar? gibi arac?lar kullanarak hisse senedi sahibi olmu? bulunan ailelerin oran? toplam?n yüzde 31'inden yüzde 41'ine yükseldi.

Bireylerin paras?n? al?p onlar ad?na çe?itli hisse senedi portföylerine yat?r?m yapan kar??l?kl? fonlar sayesinde halk?n borsa faaliyetlerine kat?lmas? çok kolayla?t?. Kar??l?kl? fonlar kendilerini bu i? için yeterli bulmayan ya da binlerce hisse senedi aras?nda seçim yapmaya zaman? olmayan küçük yat?r?mc?lar?n paralar?n? profesyoneller arac?l???yla de?erlendirmelerine olanak yarat?rlar. Sözü edilen kurulu?lar?n elinde çe?itli hisse senedi guruplar? bulundu?u için yat?r?mc?lar? bireysel hisselerin de?erinde görülebilecek ani de?i?ikliklere kar?? belirli bir ölçüde korumu? olurlar.

Her biri de?i?ik türde yat?r?mc?lar?n gereksinimlerini ve önceliklerini kar??layacak biçimde düzenlenmi? düzinelerce kar??l?kl? fon vard?r. Baz? fonlar k?sa sürede gelir sa?lamaya yönelikken baz?lar? da uzun vadede sermaye de?eri yükseli?i yaratmaya çal???rlar. Baz?lar? ihtiyatl? bir biçimde yat?r?m yaparlar; buna kar??n, baz?lar? da daha büyük kazanç elde etmek umuduyla daha büyük risklere at?l?rlar. Baz?lar?n?n sadece belirli endüstrilere ya da yabanc? ?irketlere ait hisse senetleriyle ilgilenmelerine kar??l?k baz?lar? da de?i?ken piyasa stratejileri uygularlar. Bahis konusu fonlar?n say?s? 1980'de 524 iken 1998 sonunda 7.300'e f?rlad?.

Sa?l?kl? kazanç elde etmenin ve geni? bir seçenek alan?na sahip olman?n çekicili?i nedeniyle Amerikal?lar 1980'lerde ve 1990'larda kar??l?kl? fonlara büyük ölçüde yat?r?m yapt?lar. 1990'lar?n sonlar?nda yat?r?mc?lar?n kar??l?kl? fonlarda 5,4 trilyon dolarlar? vard?; bu fonlarda paras? olan aile oran? da 1979'da yüzde 6'dan 1997'de yüzde 37'ye ç?kt?.

H?SSE SENED? F?YATLARI NASIL BEL?RLEN?R

Hisse senedi fiyatlar? çe?itli ögelerin hiçbir uzman taraf?ndan sa?l?kl? olarak anla??lamayacak ya da önceden kestirilemeyecek bir biçimde birle?mesi sonucunda belirlenir. Ekonomistlere göre fiyatlar genelde ?irketlerin gelecekteki para kazanma kapasitelerini yans?t?r.

Yat?r?mc?lar gelecekte önemli kar edinece?ini bekledikleri ?irketlerin hisse senetlerine yönelirler; çok ki?i bu gibi ?irketlerin hisse senetlerini almak istedikleri için de söz konusu senetlerin fiyat? yükselir. Buna kar??n, yat?r?mc?lar gelece?i pek parlak olmayan ?irketlerin hisse senetlerini almaktan kaç?n?rlar; az say?da birey böyle senetleri almak isteyece?i ve çok say?da birey de onlar? elden ç?karmaya çal??aca?? için fiyatlar dü?er.

Yat?r?mc?lar hisse senedi almaya ya da satmaya karar verirlerken i? çevrelerinin genel durumunu ve gelece?ini, yat?r?m yapmay? dü?ündükleri ?irketin parasal konumunu ve geli?me olas?l?klar?n? incelerler ve hisse senedi getirilerinin geleneksel düzeyin alt?nda m? üstünde mi oldu?una bakarlar. Faiz oranlar?ndaki e?ilimler de hisse senedi fiyatlar?n? önemli ölçüde etkiler.

Faiz oranlar?n?n yükselmesi genelde hisse senedi fiyatlar?n? dü?ürür; çünkü, bu k?smen ekonomik faaliyetlerdeki genel yava?laman?n ve ?irket karlar?ndaki azalman?n habercisidir, k?smen de yat?r?mc?lar?n borsay? b?rak?p yüksek faiz getiren ba?ka alanlara yönelmelerini te?vik eder. Bunun aksine, faiz oranlar?n?n dü?mesi hem daha kolay borç al?nabilece?i ve daha h?zl? büyüme sa?lanabilece?i anlam?na geldi?i hem de faiz getiren yeni alanlar?n yat?r?mc?lar aç?s?ndan çekicili?ini yitirmesi sonucunu do?urdu?u için çok kez hisse senedi fiyatlar?n?n yükselmesine yol açar.

Buna kar??l?k, belirli ba?ka ögeler durumu karma??kla?t?r?r. ?lk olarak, yat?r?mc?lar genellikle o andaki getirileri göz önünde tutmak yerine belirsiz bir gelece?e yönelik beklentilerine uyarak hisse senedi al?rlar. Bahis konusu beklentiler de çok kez mant?kl? ve do?ru olmayan çe?itli faktörlerin etkisinde kal?r. Bu nedenle fiyatlar ve getiriler aras?ndaki k?sa vadeli ba? çok zay?f olabilir.

?vme de hisse senedi fiyatlar?n? etkileyebilir. Fiyatlar?n yükselmesi do?al olarak daha çok say?da al?c?y? piyasaya çeker ve bunun üzerine fiyatlar daha da yükselir. Onlar? ileride daha da yüksek bir fiyatla satma beklentisi içinde hisse senedi alan spekülatörler de bu yükselme bask?s?n? artt?r?rlar. Uzmanlar hisse senedi fiyatlar?n?n sürekli yükseli?ini "ay?" piyasas? olarak tan?mlarlar. Spekülasyon hummas? daha fazla sürdürülemeyince fiyatlar dü?meye ba?lar. Fiyatlar?n dü?mesinden endi?elenen yat?r?mc?lar?n say?s? ço?al?nca ellerindeki hisse senetlerini satmaya çal???rlar ve bu da dü?ü? e?ilimini h?zland?r?r. Bu duruma ise "bo?a" piyasas? denir.

P?YASA STRATEJ?LER?

Ellerindeki hisse senetlerini uzun süre tutmaya raz? olan yat?r?mc?lar ba?ka finansal yat?r?mlar yapmak yerine menkul k?ymetler borsas?na yönelince XX. Yüzy?l'?n büyük bir bölümünde daha yüksek gelir sa?lad?lar.

Hisse senedi fiyatlar? k?sa vadede çok oynak olabilir ve bu nedenle de borsadaki dü?ü? s?ras?nda ellerindeki senetleri satan yat?r?mc?lar kolayca zarara u?rayabilirler. Sözgelimi, Amerika'daki en büyük kar??l?kl? fon kurulu?lar?ndan birinin ünlü bir eski ba?kan? olan Peter Lynch, 1998'de, ABD hisse senetlerinin geçmi? 72 y?l?n 20'sinde de?er yitirdi?ini söyledi. Lynch'e göre, borsan?n 1929'daki çökü?ünde de?er yitiren hisse senetlerinin eski de?erine yükselmesi için yat?r?mc?lar?n 15 y?l beklemeleri gerekti.

Buna kar??l?k, ellerindeki senetleri 20 y?l ya da daha uzun süreyle bekleten bireylerin hiç kayb? olmad?. Federal hükümetin Genel Muhasebe Dairesi taraf?ndan Kongre'ye sunulmak amac?yla haz?rlanan bir incelemede, 1926'dan beri ya?anan en kötü 20 y?ll?k dönemde hisse senedi fiyatlar?n?n yüzde 3 artt??? belirtildi. En iyi 20 y?l içindeyse fiyatlar yüzde 17 yükseldi. Bunun aksine, hisse senedi yerine en yayg?n yat?r?m arac? olan 20 y?l vadeli tahvillerin getirisi yüzde 1'le yüzde 10 aras?nda de?i?ti.

An?lan incelemelere dayanan ekonomistler çe?itli hisse senetlerini içeren bir portföy olu?turup uzun süre ellerinde tutan küçük yat?r?mc?lar?n en yüksek getiriyi sa?lad?klar? sonucuna varm??lard?r. Buna kar??n, baz? yat?r?mc?lar k?sa vadede daha yüksek gelir sa?layacaklar?n? umarak belirli riskleri göze al?rlar. Bu amaçla da çe?itli stratejiler geli?tirirler.

Teminat Kar??l??? Hisse Senedi Al?m?: Amerikal?lar krediyle pek çok ?ey al?rlar ve hisse senetleri de bunun d???nda kalmaz. Belirli yat?r?mc?lar yüzde elli 50 pe?in ödeyip kalan? için de arac?lar?na borçlanarak "teminat kar??l???" hisse senedi sat?n alabilirler. Teminat kar??l??? al?nan hisse senetleri de?er kazan?rsa bu yat?r?mc?lar onlar? sat?p arac?lar?na olan borçlar?n?, faizleri ve komisyonu ödeyebilir ve yine de kar sa?layabilirler. E?er senetler de?er yitirirse arac? bir "teminat ça?r?s?" yapar ve yat?r?mc?y? hesab?na ek para ödemeye zorlar ve böylelikle alaca?? olan para hisse senetleri de?erinin yar?s?ndan az bir miktarda kal?r. Yat?r?mc? nakit ödeyemezse arac? senetlerin bir k?sm?n? zarar?na sat?p borcu kar??lar.

Teminat kar??l??? hisse senedi al?m? bir tür finansal kald?raçt?r. Yüksek risk ta??yan i?lemlere giri?erek kumar oynamak isteyen spekülatörlere daha çok hisse senedi alma f?rsat? yarat?r. E?ar yat?r?ma ili?kin kararlar? do?ruysa spekülatörler daha büyük bir kar elde edebilirler; fakat, piyasay? yanl?? de?erlendirirlerse daha büyük zarara u?rayabilirler.

ABD'nin merkez bankas? olan Federal Rezerv Kurulu (çok kez "the Fed" ad?yla tan?n?r) yat?r?mc?lar?n sat?n al?nacak hisse senedi için ödemeleri gereken para miktar?n? belirleyen en dü?ük teminat oranlar?n? saptar. Kurul bu oranlar? de?i?tirebilir. E?er piyasan?n canlanmas?n? amaçl?yorsa dü?ük oranlar belirler. Spekülatif al?mlar? s?n?rlamak istedi?inde de oranlar? yüksek tutar. Federal Rezerv Kurulu zaman zaman yüzde 100 ödeme yap?lmas?n? talep eder; fakat, XX. Yüzy?l'?n son yirmi y?l? süresince oran? daha çok yüzde 50'de tutmu?tur.

Aç??a Sat?? Yapmak

Bir ba?ka spekülatör gurubu da "aç??a sat?? yapanlar" diye bilinir. Belirli bir hisse senedinin de?er yitirece?ini dü?ünürlerse arac?lar?ndan ödünç ald?klar? hisse senetlerini sat?p onlar?n yerine ba?ka senetleri ileride aç?k piyasada daha dü?ük fiyatla alarak kar etmeyi umarlar. Söz konusu yöntem ay? piyasas? olu?tu?unda kar etme f?rsat? verirse de hisse senedi al?m-sat?m?ndaki en riskli yoldur. E?er aç??a sat?? yapan yat?r?mc? yanl?? tahminde bulunmu?sa satt??? hisse senetleri birden de?er kazan?p onun büyük zarar görmesine yol açabilir.

Opsiyon (Seçmeli Vadeli ??lem)

Pek fazla olmayan bir miktar nakit paraya finansal kald?raç uygulaman?n bir ba?ka yolu da belirli bir hisse senedini ileride ?imdiki fiyat?na yak?n bir fiyatla almak için "al?m" opsiyonu sözle?mesi yapmakt?r. Piyasadaki fiyat yükselirse al?c? opsiyon hakk?n? kullan?p hisse senetlerini bu daha yüksek fiyattan satarak kar edebilir ya da hisse senedinin fiyat? yükseldi?i için kendi de?eri de artm?? olan opsiyon hakk?n? satabilir.

"Sat?m" opsiyonu sözle?mesi yapmak ise bunun tersine i?ler ve belirli bir hisse senedini ileride ?imdiki fiyat?na yak?n bir fiyatla satma taahhüdü olu?turur. Aç??a sat?? gibi sat?? opsiyonu da yat?r?mc?lar?n piyasan?n dü?mesinden yararlanmalar?n? sa?lar. Buna kar??l?k, fiyatlarda bekledikleri geli?meler olmazsa yat?r?mc?lar büyük zarara u?rayabilirler.

DÜZENLEY?C?LER

1934'te kurulmu? olan Menkul K?ymetler ve Borsalar Komisyonu (Securities and Exchange Commission - SEC) Birle?ik Devletler'deki borsalar?n en ba?ta gelen düzenleyicisidir. 1929'dan önce borsalar? eyaletler düzenlemekteydiler; fakat, 1929 y?l?nda borsadaki çökü?ün Büyük Bunal?m'? ba?latmas? bu yöntemin yetersiz oldu?unu kan?tlad?. 1933 tarihli Menkul K?ymetler Yasas? ve 1934 tarihli Menkul K?ymetler Borsas? Yasas? küçük yat?r?mc?lar? sahtecilikten koruma ve ?irketlerin mali raporlar?n? kolayl?kla anlamalar?n? sa?lama konular?nda federal hükümete birbiri ard?ndan önemli roller kazand?rd?.

Komisyon bu amaçlara eri?mek için bir düzenlemeler a?? uygular. Halka hisse senedi, bono ve ba?ka senetler sunan ?irketler SEC'e ayr?nt?l? bir mali kay?t belgesi vermek zorundad?r ve bu bilgiler halka aç?klan?r. SEC bu belgelerin tam ve do?ru olup olmad???na karar verir ve böylelikle yat?r?mc?lar?n piyasadaki menkul k?ymetler konusunda sa?lam ve gerçekçi kararlar almalar? güvence alt?na konulmu? olur.

SEC hisse senetleri ç?kar?ld?ktan sonra da borsadaki i?lemleri denetler ve fiyatlarla oynanmas?n? engelleyen yönetmeliklerin uygulanmas?n? sa?lar; bu nedenle, arac?lar, tezgah üstü piyasada i?lem yapanlar ve borsalar?n kendileri SEC'ye kay?t yapt?rmak zorundad?rlar. Komisyon bunlara ek olarak ?irketlerin hisse senetleri kendi elemanlar? taraf?ndan al?n?p sat?ld???nda bunun da kamuya bildirilmesi zorunlulu?u getirir; Komisyon'un görü?üne göre, bahis konusu "içerdekiler" kendi ?irketleri hakk?nda özel bilgi sahibi sahibidirler ve onlar?n yapt?klar? hisse senedi al?mlar? ya da sat?mlar? di?er yat?r?mc?lar?n ?irketin gelece?ine ili?kin güvenleri konusundaki dü?üncelerini etkileyebilir.

Kurulu? ayr?ca içerdekilerin henüz yay?nlanmam?? bilgilere dayanarak al?m-sat?m yapmalar?n? da engellemeye çal???r. SEC 1980'lerde sadece ?irket üst düzey yetkililerini ve ba?kanlar?n? de?il ?irketlere ili?kin aç?klanmam?? bilgilere eri?ebilecek s?radan görevlilerin hatta ?irket d???ndaki avukatlar benzeri ki?ilerin yapt??? al??veri?leri bile izlemeye ba?lad?. SEC'de Ba?kan taraf?ndan atanan be? komiser görev yapar. En fazla üç komiser ayn? siyasi partinin üyesi olabilir; her y?l bir komiserin be? y?ll?k görev süresi sona erer.

Sürekli Enflasyon « Kavramlar

Sürekli enflasyon, geçmi?teki fiyat art??lar?n? devam ettirme iste?inden kaynaklanan enflasyondur. Yak?n geçmi?te, yak?n sahalarda, sektörlerde veya mallarda yap?lan fiyat art??lar?n? emsal alan müte?ebbis veya yönetici, kendi mallar?n?n fiyatlar?n? art?rabilmektedir. Son bir iki ay zarf?nda kendi üretti?i mala yak?n mallara zam yap?ld???n? gören müte?ebbis veya yönetici, yak?n oranlarda zam yapmaktad?r.

Zam yap?labilmesi için piyasalar?n oligopolcu olmas? gerekmektedir. Oligopol piyasalar?nda tek üreticinin fiyat artt?rmas?ndan çok, ayn? mal? üreten 3 veya 4 oligopolcunun birden ve ayn? oranda fiyatlar?n? art?rmalar? beklenmelidir.

Sürekli enflasyon, beklentilere ba?l? enflasyondan (sonuç bak?m?ndan ayn? olmakla beraber) kullan?lan k?stas?n zamanlamas? bak?m?ndan farkl?d?r. Beklentilere ba?l? enflasyon, geriye bakarak ve yap?lan zamlar? emsal alarak de?il, ileride meydana gelmesi muhtemel fiyat art??lar?n? esas alarak yap?lan fiyat art??lar?d?r. Sürekli (intertial) enflasyon, Neo-Keynesçiler taraf?ndan, beklentilere ba?l? (expectational) enflasyon ise Monetaristler taraf?ndan öne sürülmü?tür.

Florin « Dünya Ekonomisi

Venedik Dükal??? taraf?ndan ç?kar?lan alt?nd?r. 993 ayar ve 1 dirhem 1/4 k?rat a??rl???ndad?r. Osmanl? ?mparatorlu?u'nda, 1468'de ilk alt?n para olan Yald?zl? Alt?n'?n tedavüle ç?kmas?na kadar en çok aranan yabanc? alt?n para olmu?tur. Taklitleri ç?kt??? için hükümet üzerlerine "sa?" damgas? vurmak zorunda kalm??t?r. Bazen "Düka Alt?n?" ad?yla da an?lm??t?r.